Finanse publiczne

Strona główna » Czerwiec 2019 » Budżet i podatki » Nienależne świadczenia z pomocy społecznej – egzekucja i odpowiedzialność

Brosz o finansach

Listopad 2019

Polecamy

Książki

Publikacje wydawane w ramach Biblioteki Finanse Publiczne oraz Biblioteki Administracja Publiczna to profesjonalne i praktyczne opracowania podejmujące zagadnienia z zakresu szeroko rozumianej administracji publicznej. więcej »

 
Zofia Wojdylak-Sputowska, Arkadiusz Sputowski

Nienależne świadczenia z pomocy społecznej – egzekucja i odpowiedzialność

Postępowanie w sprawie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej może być prowadzone przez właściwy organ nie tylko wobec zobowiązanego, ale również wobec jego następców prawnych. W określonych okolicznościach przepisy pozwalają także na udzielenie ulg w spłacie lub na odstąpienie od pobrania należności.

Rys. B. Brosz

Świadczenia pieniężne z pomocy społecznej uznaje się za pobrane nienależnie, jeśli świadczeniobiorca uzyskał je w wyniku przedstawienia nieprawdziwych informacji albo nie poinformował ośrodka pomocy społecznej o zmianie swojej sytuacji materialnej lub osobistej. Na mocy przepisów poszczególnych ustaw świadczenia te podlegają zwrotowi. Kontynuując rozważania z poprzedniego numeru, omawiamy zasady ściągnięcia i egzekucji nienależnie pobranych świadczeń, warunki zastosowania ulg w spłacie oraz kwestię odpowiedzialności zobowiązanego i wierzyciela.

Ulgi w spłacie świadczenia nienależnego

Adresatom decyzji o zwrocie świadczeń pobranych nienależnie przysługują preferencje w spłacie tych należności – na zasadach określonych w przepisach o świadczeniach socjalnych. Z treści art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej (dalej: ups) wynika, że w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć ją na raty.

Z kolei na podstawie art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych (dalej: uśr) organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące rodziny. W orzecznictwie wyrażany jest pogląd, że ustawodawca w art. 30 ust. 9 uśr określa kierunek i granice uznania administracyjnego, wyznaczane przez zwrot „szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące rodziny”. W praktyce, aby dokonać właściwej oceny tego zagadnienia, organ powinien zatem rozważyć istotne powody mające wpływ na funkcjonowanie rodziny, tj. możliwości finansowe wnioskodawcy, posiadanie przez niego dóbr materialnych, a także sytuację życiową wnioskodawcy, w tym stan rodziny, wiek, stan zdrowia1.

Analogiczne zasady stosowania preferencji w spłacie nienależnie pobranego świadczenia („jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny”) przewidziano w art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (dalej: ustawa alimentacyjna), w art. 25 ust. 10 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (dalej: ustawa o 500+) oraz w § 31 ust. 10 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 maja 2018 r. w sprawie szczegółowych warunków realizacji rządowego programu „Dobry start” (dalej: rozporządzenie w sprawie programu „Dobry start”).

Odstąpienie od zwrotu

Norma prawna zawarta w art. 104 ust. 4 ups wskazuje na możliwość odstąpienia – przez właściwy organ, który wydał decyzję – od żądania zwrotu całości lub części nienależnie pobranego świadczenia w szczególnie uzasadnionych przypadkach, czyli wówczas, gdy żądanie to niweczyłoby skutki udzielonej pomocy.

Co do zasady postępowanie w sprawie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia jest wszczynane z urzędu. Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą sądów administracyjnych analiza art. 104 ust. 4 w kontekście odesłania zawartego w art. 98 ust. 2 ups pozwala uznać, że w toku postępowania organ je prowadzący jest zobowiązany zbadać, czy zachodzą przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu2.

Warto jednocześnie pamiętać o zasadzie informowania stron, o której mowa w art. 9 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego (dalej: kpa). Stanowi on, że organy administracji państwowej mają obowiązek należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania. Dodatkowo należy zwrócić uwagę na art. 10 § 1 kpa, który przewiduje zapewnienie stronom czynnego udziału w postępowaniu.

[...]

Zofia Wojdylak-Sputowska jest audytorem wewnętrznym i zewnętrznym środków pochodzących z UE, specjalistą w zakresie finansów komunalnych, budżetu jst, podatków i opłat lokalnych, egzekucji administracyjnej.

Arkadiusz Sputowski jest audytorem wewnętrznym i zewnętrznym środków pochodzących z UE, długoletnim pracownikiem służb podatkowych państwa i jst, doświadczonym wykładowcą i trenerem.

Pełna treść artykułu jest dostępna w papierowym wydaniu pisma.
Zapraszamy do składania zamówień na prenumeratę i numery archiwalne.